Człowiek w pierwszym okresie swojego życia jest istotą amoralną. Najważniejsze jest dla niego zaspokojenie własnych potrzeb. Aby mógł zaistnieć jako istota społeczna, poddawany jest procesowi socjalizacji, który dokonuje się stopniowo, poprzez nieustanne gromadzenie doświadczeń głównie w kontaktach społecznych.

W dzieciństwie kształtuje się nasza osobowość: nawyki, sposoby zachowania się, potrzeby, wzory postępowania itp. Wiek ten charakteryzuje się dużą elastycznością, dając szansę rodzicom i wychowawcom a stymulowanie i pielęgnowanie pożądanych społecznie zachowań. Wtedy też można wykorzystać lub stracić szansę wychowania człowieka prospołecznego.

Jaki właściwie jest człowiek prospołeczny?

Co to są zachowania prospołeczne?

Postawa prospołeczna oznacza naszą wrażliwość na innych ludzi i zdolność do bezinteresownego działania na ich rzecz. Cechuje ona ludzi, o których mówi się, że są „otwarci” i wykazują zachowania aprobowane przez innych, które kojarzą się zazwyczaj z udzielaniem pomocy, czy przeciwdziałaniem krzywdzie.

Działania prospołeczne są istotnym elementem zachowania człowieka. Pozwalają one na zgodne współżycie z innymi ludĄmi, dając świadectwo prawdziwej istocie naszego człowieczeństwa.

Zachowań takich wymagamy od nas samych, jednocześnie starając się wzbudzić je w naszych wychowankach. Często zadajemy sobie pytania: Jak to zrobić?, Czy ja to potrafię?, Co mam robić, gdy...?

Jak więc pomóc dziecku i sobie? Jak stworzyć optymalne warunki do rozwoju osobowości małego człowieka, równocześnie wdrażając go do funkcjonowania w grupie rówieśniczej?

Niektórzy autorzy wyrażają pogląd, że postawy społeczne człowieka dorosłego są zdeterminowane przebiegiem socjalizacji w pierwszych latach życia. Zgodnie z tym poglądem rodzina kształtuje zasadnicze postawy społeczne, które w póĄniejszym wieku nie ulegają poważniejszym zmianom.

Wpływ rodziny na określone formy społecznego zachowania się dzieci i młodzieży był przedmiotem szeregu badań. Badana była zależność agresywnego zachowania się dzieci od postępowania ich rodziców. Wykazano również wpływ pozytywnych modeli współżycia społecznego na zachowanie się dzieci. Wyniki tych badań potwierdzają tezę o wpływie wzorów zachowania się rodziców na rozwój społeczny ich dzieci i młodzieży.

• Rodzina może regulować wpływ modeli dostarczanych przez niektóre środki masowego przekazu.
• Od rodziców zależy w dużym stopniu, jakie programy telewizyjne dziecko ogląda, na jakie chodzi filmy, jakie czyta książki. Rodzice i opiekunowie powinni chronić dziecko przed szkodliwym wpływem wzorów zachowania się dostarczanych przez publikatory, a równocześnie stwarzać okoliczności sprzyjające oddziaływaniu modeli wpływających korzystnie na przebieg socjalizacji.
• Rodzina wpływa także na zachowanie się dziecka poprzez sytuacje urazowe zaistniałe w życiu rodzinnym. Przykładem tego rodzaju jest ciężka choroba, wypadek lub śmierć jednego z członków rodziny, konflikt między domownikami mający bardzo burzliwy przebieg, niespodziewane odejście z domu jednego z rodziców. Wydarzenia te mogą mieć szczególne znaczenie dla społecznego rozwoju dziecka wtedy, gdy było ono silnie związane uczuciowo członkiem rodziny uczestniczącym w danym wydarzeniu urazowym.
• Rodzice oddziałują na rozwój społeczny dziecka za pośrednictwem stosowanych przez nich metod wychowawczych. Niekorzystny wpływ wywiera zarówno nadmierna surowość, znaczny rygoryzm, stosowanie licznych kar, zakazów i nakazów, jak też wychowanie zbyt tolerancyjne, pobłażanie wybrykom dziecka, przesadna opieka i troskliwość połączona z ograniczaniem jego samodzielności.

Na przebieg socjalizacji wpływa struktura rodziny. Zależy ona od tego, czy dziecko posiada oboje rodziców, ojczyma lub macochę, od ich wieku, zawodu, pozycji społecznej. Odmienna sytuacja kształtuje się w rodzinie dwupokoleniowej niż w rodzinie, w skład, której oprócz rodziców dzieci wchodzą również dziadkowie oraz inni domownicy.

Jednym ze składników konstelacji rodzinnej są wiek i liczba rodzeństwa. Zdaniem Alfreda Kaldera, proces rozwoju społecznego wiąże się z tymi czynnikami. Odmienne postawy społeczne kształtują się u dziecka najstarszego, najmłodszego lub jedynaka, dziecka będącego jednym chłopcem wśród kilku sióstr lub jedną dziewczynką wśród kilku braci.

Od wzajemnych postaw, przejawianych przez członków rodziny, jest uzależniona panująca w niej atmosfera współżycia. Bywa ona spokojna lub grożąca stale wybuchem konfliktów, surowa lub swobodna, wesoła lub ponura. Może ją cechować porządek i sprawna organizacja życia rodzinnego albo też chaos, zamęt, niepokój. Może to być atmosfera wzajemnej życzliwości, współpracy i współdziałania lub obojętności, niechęci czy wrogości. Atmosfera współżycia panująca w rodzinie stanowi jeden z ważniejszych czynników wpływających na przebieg procesu socjalizacji oraz kształtowanie się społecznych postaw dzieci i młodzieży.

Proces socjalizacji dziecka w wieku przedszkolnym zależy od wychowawczego wpływu rodziny i przedszkola. Oddziaływanie rodziny jest zazwyczaj mniej lub bardziej przypadkowe i nie wynika z przyjętego świadomie programu pracy wychowawczej, w przeciwieństwie do bardziej zorganizowanego i zamierzonego wpływu przedszkola. W programie wychowawczym przedszkola zawarto kształtowanie społecznych postaw dziecka, przezwyciężanie cechującego je egocentryzmu, rozwijanie aktywności społecznej, wytwarzanie umiejętności współżycia ludĄmi oraz właściwego stosunku do zwierząt i różnych zjawisk przyrody.

W postępowaniu wychowawczym znajdują zastosowanie różne stymulatory społecznego rozwoju dziecka. Funkcję taką spełnia aprobata mogąca przyjmować formę pochwały, wyróżnienia lub nagrody. W wieku poniemowlęcym oraz okresie przedszkolnym dzieci są podatne na wyrażoną przez dorosłych aprobatę ich zachowania się, którą można wykorzystać jako narzędzie kierowania procesem socjalizacji.

Stymulatorami mogą być:

• Kara - czyli brak akceptacji. Kara ma zapobiegać ponownemu pojawianiu się zachowań niepożądanych. Spełni swoje zadanie, jeśli zostanie wymierzona natychmiast po wykroczeniu, nie będzie zbyt surowa i karzący będzie dla dziecka autorytetem;
• Wyznaczanie dziecku zadań, które wymagają czynności prospołecznych – pomaganie słabszym, chorym, opiekowanie się zwierzętami itp.
• Opowiadanie przez dorosłych bajek i baśni – bohaterowie mogą dostarczać modeli prospołecznego zachowania;

Dobre wzorce osobowe

Małe dzieci potrzebują optymalnego kontaktu z dorosłymi oraz ze starszymi kolegami, którzy posiadają cechy charakteru, jakie chcielibyśmy w dzieciach rozwinąć. Każdy z nas może sporządzić listę takich cech. Z pewnością okaże się, że są między takimi listami różnice, ale bardzo prawdopodobne jest także, że znajdą się na nich cechy identyczne, jak troska o innych, prawdomówność, uprzejmość, akceptacja dla odmienności, chęć uczenia się itd.

Proponuję byśmy przyjrzeli się uważnie otoczeniu dzieci i odpowiedzieli na następujące pytania:

• Jak często nasze dzieci mają kontakt z ludĄmi posiadającymi te cechy?
• Jak często nasze dzieci oglądają ludzi, którzy są zaprzeczeniem tych cech, a jednocześnie przedstawiani są jako osoby szczególnie atrakcyjne?

Nasze dzieci potrzebują kontaktu z dorosłymi, którzy nie wahają się jasno określić,

• jak warto postępować,
• co warto mieć,
• co warto wiedzieć i o co warto zabiegać.

Wyraźne określenie własnych wartości nie zagwarantuje nam, że nasze dzieci je zaakceptują, ani że będą się z nimi zgadzać. Jeśli z przekonaniem i odważnie określimy własne wartości, tym samym ukażemy się dzieciom jako osoby myślące i troskliwe, które mają tyle szacunku dla siebie samych, że nie wahają się postępować zgodnie z własnymi przekonaniami i jasno sygnalizują, co uważają za słuszne.

1. SkornyZ. 'Proces socjalizacji dzieci i młodzieży'. WSiP W-wa 1987
2. Ogrodzińska T. - red. 'Małe dziecko – znaczenie wczesnej edukacji'. Polska Fundacja Dzieci i Młodzieży, W-wa 2000
3. Lubańska A. 'W szatni, w Sali i ogrodzie o współczuciu i życzliwości' w 'Edukacja w przedszkolu' RAABE, marzec 1999